Autor: Kevin Bauder, 21 sierpnia 2026, 12:00
Oryg.: TUTAJ
[Ten esej został pierwotnie opublikowany 3 października 2020 r.]
Wszyscy ludzie na całym świecie pragną sprawiedliwości. Nawet zatwardziały logiczny pozytywista odczuwa niesprawiedliwość, gdy wyprzedza się go po godzinach oczekiwania w Wydziale Komunikacji. Powszechne pragnienie sprawiedliwości zostało wyrażone w dokumentach, od Kodeksu Hammurabiego i Księgi Hioba, po Amerykańską Przysięgę Wierności, która obiecuje lojalność wobec flagi narodu, który zapewnia „wolność i sprawiedliwość dla wszystkich”.
Klasyczne i chrześcijańskie rozumienie sprawiedliwości zostało podsumowane frazą: „Każdemu, co mu się należy”. Zgodnie z tym rozumieniem, sprawiedliwość może być skierowana wyłącznie do osób. Osoby te mają prawo do pewnych rzeczy po prostu z racji swojego istnienia jako osoby. Te rzeczy nazywane są prawami. Odmawianie czegoś, co się im należy – tj. naruszanie tych praw – oznacza popadanie w niesprawiedliwość. W konsekwencji prawo reprezentuje roszczenie, które musi być uznane przez wszystkie inne.
Sprawiedliwość jest związana z pewnym rodzajem równości. Sprawiedliwy Bóg nie ma względu na osoby, podobnie jak sprawiedliwe prawo i sprawiedliwy sędzia. W tym sensie sprawiedliwość jest ślepa: zajmuje się kwestiami formalnymi, a nie merytorycznymi. Sprawiedliwy bieg to taki, w którym wszyscy zawodnicy muszą pokonać ten sam dystans, a nie taki, w którym mają taką samą wytrzymałość.
Ostatnio jednak słowo „sprawiedliwość” coraz częściej zestawia się z przymiotnikiem „społeczny” . W istocie, ta kombinacja – sprawiedliwość społeczna – stała się jednym z zaklęć współczesności. Wystarczy wypowiedzieć ją z aprobatą, aby postawić się w pozycji moralnej wyższości. Czym jednak jest sprawiedliwość społeczna i czym różni się ona od zwykłej sprawiedliwości, tak jak Zachód pojmował ją od tysiącleci?
Główną różnicą jest to, że sprawiedliwość społeczna nie jest formalna, lecz materialna. Sprawiedliwość społeczna jest czasami nazywana sprawiedliwością dystrybutywną, ponieważ mierzy sprawiedliwość według podziału. Wymaga równości nie pozycji, ale warunków i rezultatów. W związku z tym zwolennicy sprawiedliwości społecznej zakładają, że wszędzie tam, gdzie istnieje jakaś nierównowaga, czy to pod względem bogactwa, władzy, wykształcenia, czy prestiżu, działa niesprawiedliwość.
Pierwsi propagatorzy sprawiedliwości społecznej w tym sensie zajmowali się przede wszystkim nierównowagą ekonomiczną, a w szczególności nierównowagą między kapitałem a pracą. Ponieważ postrzegali tę nierównowagę jako niesprawiedliwą, chcieli, aby rządy wykorzystywały swoją siłę przymusu do pozbawiania bogactwa tych, którzy je posiadali, a powiększania bogactwa tych, którzy go nie posiadali. W ich planie państwo miało stać się narzędziem planowej redystrybucji gospodarczej, w razie potrzeby pod groźbą broni. Program ten nazywano socjalizmem w jego łagodniejszych formach, a komunizmem w formach, które opowiadały się za gwałtowną rewolucją.
Ten rodzaj redystrybucji w ogóle nie był sprawiedliwością. Prawa własności należą do praw, które muszą być uznawane i chronione przez prawdziwą sprawiedliwość. To, że państwa stosują groźbę przemocy, jednocześnie depcząc prawa własności, nie może być uznane za jakąkolwiek formę prawdziwej sprawiedliwości.
Socjalizm nie został wypróbowany wszędzie. Tam, gdzie wolny rynek i przedsiębiorczość kapitałowa są dozwolone, praktycznie wszystkie klasy społeczne się wzbogaciły. W rezultacie socjalistom trudno było zmotywować „klasę robotniczą” do podporządkowania się planom masowej redystrybucji gospodarczej.
Zwolennicy sprawiedliwości społecznej sprostali temu wyzwaniu na dwa sposoby. Po pierwsze: włożyli ogromny wysiłek w stworzenie trwałej podklasy, składającej się z osób, które będą wiecznie zależne od hojności rządu. Aby ją stworzyć, musieli zdemontować podstawowe instytucje, takie jak rodzina i społeczność, które tradycyjnie pomagały pokrzywdzonym i pociągały ich do odpowiedzialności.
Po drugie: rozszerzyli pojęcie sprawiedliwości społecznej, aby stawić czoła innym formom nierówności dystrybucyjnych. Wysiłek ten wymagał od nich skupienia się na klasach ofiar, a czasem ich tworzenia. Wspieranie sprawiedliwości dla tych rzekomo pokrzywdzonych klas pozwoliło orędownikom sprawiedliwości społecznej zatrzeć granice między sprawiedliwością społeczną a sprawiedliwością rzeczywistą.
Konflikt rasowy stanowi przykład. Nikt nie może zaprzeczyć, że Afroamerykanie byli traktowani z prawdziwą i straszliwą niesprawiedliwością, nawet po zniesieniu niewolnictwa. Odmówiono im równych przywilejów prawnych; odmówiono im korzystania z rzeczywistych praw; padli ofiarą pobić, a nawet linczów. Te nieszczęścia trwały niemal bez przeszkód aż do drugiej połowy XX wieku. Były to realne niesprawiedliwości, z którymi każdy człowiek moralny powinien się zmierzyć i dążyć do ich naprawienia.
Martin Luther King Jr. wiedział, jak odwołać się do amerykańskiego poczucia prawdziwej sprawiedliwości. Wypowiedział mocne słowa, takie jak: „Mam marzenie, że moja czwórka małych dzieci pewnego dnia będzie żyć w kraju, w którym nie będą oceniane ze względu na kolor skóry, ale na charakter. Mam dziś marzenie!”. Jego słowa odwoływały się do prawdziwej sprawiedliwości, sprawiedliwości w tradycyjnym rozumieniu. Przemawiały do sumień i rezonowały w sercach całego pokolenia, niezależnie od rasy.
Niemniej jednak apel o istotną równość (równość warunków; równość rezultatów) nie był daleko w tyle. Wkrótce, jeśli firma nie miała odpowiedniej liczby czarnoskórych kadry kierowniczej, szkoła nie miała odpowiedniej liczby czarnoskórych absolwentów, a szpital nie miał odpowiedniej liczby czarnoskórych lekarzy, uznawano to za dyskryminację. Ta perspektywa, zarówno oficjalnie, jak i nieoficjalnie, doprowadziła do wprowadzenia systemu kwotowego, który podważył integralność ludzi każdej rasy. To, co zaczęło się jako apel o prawdziwą sprawiedliwość, zmieszało się z próbą osiągnięcia równych rezultatów poprzez ocenianie ludzi wyłącznie na podstawie koloru skóry, a nie charakteru.
Gdy ta taktyka zyskała popularność w kwestiach rasowych, została szybko powielona przez feministki i zastosowana do równego traktowania kobiet. Następnie zastosowano ją wobec tak zwanych „mniejszości seksualnych”, takich jak geje i lesbijki. Ostatnio stosuje się ją wobec osób, które deklarują „tożsamość seksualną” różną od ich „przypisanej” tożsamości. W każdym przypadku zakłada się, że nierówność władzy, bogactwa, prestiżu, a nawet akceptacji stanowi niesprawiedliwość, a niesprawiedliwość tę można naprawić jedynie poprzez pozbawienie „uprzywilejowanych” ich przywilejów i redystrybucję tych przywilejów za pomocą przymusu.
Szczególnie alarmująca jest liczba ewangelików, którzy paplają o sprawiedliwości społecznej. Najczęściej osoby te można podzielić na dwie kategorie. Niektórzy używają tego określenia, nie rozumiejąc jego prawdziwego znaczenia. Inni wierzą, że mogą je zredefiniować w sposób, który pozwoli im nadal go używać.
Ale po co w ogóle go używać? Powód jest taki, że „sprawiedliwość społeczna” to coś więcej niż etykieta. To zaklęcie mocy. Jego wypowiedzenie przenosi człowieka na wyższy poziom moralny. Niektórzy ewangelicy chcą móc głosić to Słowo Mocy, nawet jeśli nie mają na myśli tego, co ono oznacza.
Ale sprawiedliwość społeczna to nie sprawiedliwość. To niesprawiedliwość. To miraż, oszustwo, obietnica. Bylibyśmy o wiele dalej, gdybyśmy po prostu odrzucili przywództwo jakiejkolwiek osoby (czy to ewangelicznej, czy świeckiej), która głosi, jakby sprawiedliwość społeczna była czymś pożądanym, osiągalnym, a nawet realnym.
- – – – – – – –
Autorem tego eseju jest Kevin T. Bauder, profesor teologii historycznej i systematycznej w Central Baptist Theological Seminary. Nie wszyscy profesorowie, studenci i absolwenci Central Seminary zgadzają się z każdą opinią wyrażoną w tym eseju.